समाज रूपान्तरणको मुख्य संवाहक: विद्यालय (Uttara Pulami, Department of Social Studies)

 

     समाज रूपान्तरणको मुख्य संवाहक: विद्यालय

 

 

 

✍ By: Uttara Pulami

  Department of Social Studies

 Nepal Police School, Sanga, Kavre, Prepared for School Magazine, NPS Chautari 2082/12/12, Wednesday

 

​औपचारिक, व्यवस्थित र मर्यादित थलो 'विद्यालय' नै वास्तवमा समाज रूपान्तरणको एउटा जीवन्त कारखाना हो। विद्यालयले केवल अक्षर मात्र चिनाउँदैन, यसले त एउटा मान्छेलाई 'मान्छे' बनाउने र एउटा बर्बर समाजलाई 'सभ्य' समाजमा बदल्ने सामर्थ्य राख्छ। त्यसैले, समाजको सर्वाङ्गीण विकास र रूपान्तरणमा विद्यालयको भूमिका बहुआयामिक र अपरिहार्य छ ।

 

​१. चेतनाको प्रादुर्भाव र कुरीति उन्मूलन

​नेपाली समाज ऐतिहासिक रूपमै विभिन्न खाले अन्धविश्वास, कुप्रथा र रूढिवादी परम्पराको जञ्जालमा जकडिएको छ। छाउपडी, दाइजो प्रथा, बोक्सी प्रथा र जातीय विभेद जस्ता सामाजिक कलङ्कहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा निर्मूल हुन सकेका छैनन्। विद्यालयले विद्यार्थीहरूमा वैज्ञानिक दृष्टिकोण र तार्किक क्षमताको बीजारोपण गर्छ। जब एउटा विद्यार्थीले विद्यालयमा 'सबै मानव समान हुन्' भन्ने पाठ सिक्छ, उसले घरमा गएर आफ्ना अभिभावकको पुरातन सोचलाई चुनौती दिन थाल्छ। यसरी विद्यालयले समाजको तल्लो तहसम्म चेतनाको दियो बालेर कुरीतिहरूलाई बिस्तारै अन्त्य गर्ने कार्य गर्दछ।

 

 

​२. चारित्रिक निर्माण र नैतिक मूल्य-मान्यता

​भौतिक विकासले मात्र समाज रूपान्तरण हुँदैन, त्यसका लागि नागरिकहरूको चरित्र पनि उच्च हुनुपर्छ। विद्यालयले विद्यार्थीलाई अनुशासन, नैतिकता, इमानदारिता, सहानुभूति र परोपकार जस्ता मानवीय गुणहरू सिकाउँछ। आजको उपभोक्तावादी युगमा जहाँ मानिस स्वार्थी बन्दै गएको छ, विद्यालयले 'सेवा नै धर्म हो' र 'सत्यमेव जयते' जस्ता आदर्शहरू सिकाएर समाजलाई मर्यादित बनाउन मद्दत गर्छ। विद्यालयमा सिकेका यी संस्कारहरूले नै व्यक्तिलाई असल नागरिक बनाउँछन्, जसले भोलि गएर भ्रष्टाचारमुक्त र न्यायपूर्ण समाजको निर्माण गर्दछ।

 

​३. सामाजिक एकता र सांस्कृतिक सद्भाव

​हाम्रो समाज बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिएको छ। विद्यालय एउटा यस्तो साझा फूलबारी हो जहाँ विभिन्न भूगोल, धर्म र वर्गका बालबालिकाहरू एउटै विद्यालयको प्राङ्गणमा सँगै खेल्छन् र सिक्छन्। विद्यालयले विद्यार्थीहरूमा विविधतालाई स्विकार्ने र सम्मान गर्ने क्षमता विकास गराउँछ। यसले सानाै उमेरदेखि नै राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भावको जग बसाल्छ। विविधताबीचको यो एकता नै समाज रूपान्तरणको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो।

 

​४. आर्थिक आत्मनिर्भरता र प्राविधिक विकास

​परम्परागत खेतीपाती र शारीरिक श्रममा आधारित हाम्रो समाजलाई आधुनिक र उत्पादनमुखी बनाउन शिक्षाको ठूलो हात छ। विद्यालयले विद्यार्थीहरूको रुचि र क्षमता अनुसारको सीप तथा प्रविधिको ज्ञान प्रदान गर्छ। दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरेर विद्यालयले बेरोजगारी र गरिबी जस्ता समस्याहरूको समाधानमा टेवा पुर्‍याउँछ। जब युवा शक्ति शिक्षित र सीपयुक्त हुन्छ, तब समाज स्वतः आर्थिक रूपान्तरणको मार्गमा अगाडि बढ्छ। प्रविधिको प्रयोग र नयाँ आविष्कारहरूलाई समाजको पहुँचसम्म पुर्‍याउने काम पनि विद्यालयले नै गरिरहेको हुन्छ।

 

​५. नेतृत्व विकास र लोकतान्त्रिक अभ्यास

​समाजलाई सही नेतृत्व दिन सक्ने जनशक्ति विद्यालयकै कक्षाकोठामा तयार हुन्छन्। विद्यालयमा हुने अतिरिक्त क्रियाकलाप, सामूहिक कार्य र विद्यार्थी संगठनका अभ्यासहरूले विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता, निर्णय गर्ने शक्ति र लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यताको विकास गराउँछ। आफ्नो अधिकारको खोजी गर्ने र कर्तव्यको पालना गर्ने सचेत नागरिक उत्पादन गर्नु नै विद्यालयको सफलता हो। सचेत नागरिक विनाको समाज रूपान्तरण अधुरो रहन्छ।

 

 

​६. वातावरणीय चेतना र दिगो विकास

​आजको विश्व जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय ह्रासको चपेटामा छ। हाम्रो समाजलाई वातावरण संरक्षणप्रति संवेदनशील बनाउने दायित्व पनि विद्यालयको हो। रुख रोप्ने, सफाइ अभियान चलाउने र प्राकृतिक स्रोतको सही सदुपयोग गर्ने शिक्षा विद्यार्थीमार्फत समुदायसम्म पुग्छ। दिगो विकासको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न विद्यालयले नै समाजलाई अभिप्रेरित गर्छ।

​

निष्कर्ष

समग्रमा भन्नुपर्दा, विद्यालय केवल चार पर्खालभित्रको संरचना मात्र होइन, यो त समाजको भविष्य कोर्ने शिल्पकार हो। एउटा विद्यालयले दिने शिक्षाको स्तरले नै त्यो समाजको भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको निर्धारण गर्दछ। विद्यालयले उत्पादन गर्ने जनशक्ति जति सचेत, नैतिकवान् र दक्ष हुन्छ, समाजको रूपान्तरण त्यति नै छिटो र प्रभावकारी हुन्छ। त्यसैले, समाजलाई समृद्ध, न्यायपूर्ण र आधुनिक बनाउने हो भने राज्य र समुदाय दुवैले विद्यालयको गुणस्तर सुधारमा लगानी गर्नु अनिवार्य छ। विद्यालय नै उज्यालो समाजको प्रस्थान विन्दु हो।